همه چیز درباره نقش رجب

• نقش رجب کجاست؟
• چگونه به نقش رجب برویم؟
• تاریخچه نقش رجب
• وجه تسمیه نقش رجب
• کتیبه های نقش رجب
• مجلس اول؛ شاپور (دومین پادشاه ساسانی) و درباریان
• مجلس دوم؛ تاج‌گذاری اردشیر بابکان ( بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی )
• کتیبه کرتیر
• مجلس سوم؛ تاج‌گذاری شاپور اول (فرزند اردشیر بابکان)
• کشف کتیبه جدید در نقش رجب
• موقعیت جغرافیایی نقش رجب
• آب و هوای نقش رجب
• جاهای دیدنی اطراف نقش رجب
• اقامت در سفر به نقش رجب
• شکم گردی در سفر به نقش رجب
• سوالات متداول درباره نقش رجب

نقش رجب یکی از مقاصد گردشگری و جاهای دیدنی استان فارس می باشد.

استان فارس شامل جاهای دیدنی متنوعی مانند تخت جمشید ، نقش رستم ، پارک ملی بمو ، قله واپر ، مروارید سبز ، تنگه بلاغی ، ... می باشد.

نقش رجب مرودشت یکی از مهم‌ترین و باشکوه‌ترین آثار فرهنگی دوره حکومت ساسانیان، آخرین سلسله شاهنشاهی پیش از اسلام، در نزدیکی تخت جمشید و نقش رستم است. این منطقه شامل چهار سنگ‌نگاره می‌شود؛ حجاری‌هایی که آثاری بی‌نظیر هستند و بیننده را میخکوب می‌کنند. با وجود اینکه نقش رجب در میان گردشگران داخلی کمتر شناخته می‌شود، باید بدانید که برخی از آثار حجاری این منطقه همچون تاج‌گذاری بنیان‌گذار سلسله ساسانیان از نقش رستم نیز پیشی می‌گیرند. نقش رجب از دیدنیهای شیراز و همچنین شهر مرودشت است و بازدید از آن به علاقه‌مندان به تاریخ توصیه می‌شود. در ادامه با ما همراه باشید تا شما را با کتیبه های نقش رجب، تاریخچه و اطلاعات بازدید از آن آشنا کنیم.

نقش رجب کجاست؟

نقش رجب در ۱۳ کیلومتری (۱۵ دقیقه با ماشین) شمال شهر مرودشت و در فاصله ۹٫۴ کیلومتری شمال تخت جمشید در سمت راست جاده شاهی قرار دارد. جاده شاهی در ۲۵ قرن پیش شاهراهی بوده که شهرهای بزرگی چون تخت جمشید، پاسارگاد، شوش، شوشتر و رامهرمز را به شهر سارد (پایتخت لیدی) در غربی‌ترین نقطه شبه جزیره آناتولی فعلی متصل می‌کرده است. راه شاهی به فرمان داریوش بزرگ در زمان حیات امپراتوری بزرگ هخامنشی ساخته شد و نخستین شاه‌راه بین‌المللی جهان به شمار می‌آید.

نقش رجب در شکاف کوهی به نام کوه رحمت واقع شده است که در دوره‌ ساسانی در مسیر تخت جمشید به شهر استخر قرار داشت؛ استخر یا اصطخر یکی از بزرگ‌ترین شهرهای باستانی ایران و زادگاه اردشیر و شاپور بوده است. فاصله نقش رجب با شیراز، ۶۷ کیلومتر (۵۴ دقیقه با ماشین) است.

چگونه به نقش رجب برویم؟

از طریق اتوبان دلگشا، بلوار هفت‌تنان و خیابان شیراز خود را از مرکز شهر شیراز به اتوبان شیراز - مرودشت (شیراز - پرسپولیس) برسانید. مسیر را در اتوبان ادامه دهید و قبل از پل خان وارد بزرگراه مرودشت- سعادت آباد شوید. ۲۰ کیلومتر در این جاده رانندگی کنید و سپس از خروجی سمت راست وارد جاده مرودشت - ساروئی شوید. حدود یک کیلومتر بعد به نقش رجب خواهید رسید.

تاریخچه نقش رجب

ریشه سلسله «ساسانیان» روشن نیست؛ با این وجود گفته می‌شود که ساسان یکی از رجال محلی و نگهبان پرستشگاه «آناهیتا» بوده و اصالت وی در اصل به دودمان «هخامنشی» باز‌می‌‌‌‌‌‌گشته است. البته او هویت خود را از فرمانروای آن ناحیه به نام «پاپک» پنهان داشته بود. در افسانه آمده است که «پاپک» در خواب می‌بیند که پسر «ساسان» فرمانروای جهان می‌شود؛ برای همین، دختر خود را به ازدواج «ساسان» در می‌آورد. حاصل این ازدواج «اردشیر اول» است که از تاریخ ۲۲۰ پس از میلاد سلسله ساسانیان را بنیان می‌گذارد.

آغاز سلسله ساسانیان و هخامشیان در افسانه‌ها شبیه هم است و اغلب «اردشیر» و «شاپور» را با «کوروش» و «داریوش» مقایسه می‌کنند. ساسانیان همچون هخامنشیان دین زرتشت را رسما به‌عنوان دین دولت و تقویم هخامنشی را به‌عنوان تقویم رسمی معرفی کردند، آن‌ها جشن نوروز را ادامه دادند و لبه تاج‌های خود را به‌شکل کنگره‌های پلکان «تخت جمشید» آراستند.

کتیبه‌ها و سنگ‌نگاره‌های ساسانی به قصد جاودان کردن تاریخ سلسله ساسانی و اطلاع‌رسانی برای آیندگان به نگارش درمی‌آمدند و معمولا موضوع مشترک تمام آن‌ها، نشان دادن تبار شاهی و منشا سلطنتی پادشاهان و حق الهی در دست‌یابی به قدرت و فر ایزدی است که خود ریشه در اعتقادات باستانی و اندیشه سیاسی دوره ساسانی دارد.

در نقش رجب یا نقش شهریاران، بل محوطه روباز غار مانندی روبه‌رو خواهید شد که بر سه بدنه شمال شرقی و جنوبی، سه مجلس از مراسم‌های تاج‌گذاری شاهان در آن حجاری شده است. روبه‌روی نقش رجب محوطه یا میدانگاه بزرگی قرار دارد که گفته می‌شود در زمان‌های گذشته مکانی آباد بوده و در آن خانه‌هایی وجود داشته است. طبق نظر برخی محققان چشمه آبی نیز در آن مکان وجود داشته و در حقیقت این منطقه تفرجگاه زیبایی بوده است. همین دلایل در کنار نزدیکی این منطقه به شهر باستانی استخر سبب شد تا شاهان ساسانی مراسم بزم و تاج‌گذاری‌های خود را در آن انجام دهند. این مسئله با توجه به حجاری نقش آب روان در کوه رحمت نیز قابل اثبات است.

همچنین گفته می‌شود که به‌ احتمال خیلی زیاد اردشیر بابکان در حوالی شهر استخر به دنیا آمده و تاج‌گذاری خود را در حوالی همین مکان انجام داده است. به همین دلیل نقش برجسته‌های مجلس تاج‌گذاری وی و شاهان بعدی در این مکان قرار گرفته‌اند. وجود این سه نقش ساسانی در این مکان نباید موجب تعجب بیننده شود؛ زیرا پادشاهان هخامنشی مراسم تاج‌گذاری خود را در پاسارگاد در نزدیکی آرامگاه «کورش کبیر» برگزار می‌کردند و بعید نیست که ساسانیان نیز به به پیروی از هخامنشیان، مراسم تاج‌گذاری خود را به همان مجللی برگزار کرده باشند.

نقش رجب در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شماره ۲۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این منطقه به‌همراه نقش رستم به‌عنوان پیوست تخت جمشید در حال ثبت در میراث یونسکو نیز هستند.

وجه تسمیه نقش رجب

اطلاعات دقیقی درباره دلیل نامگذاری نقش رجب وجود ندارد؛ اما گفته می‌شود که اولین بار، کاستن نیبور، جهانگرد دانمارکی، از این اثر با نام نقش رجب یاد کرده است؛ وی در سال ۱۱۷۶ قمری به ایران سفر کرد. طبق گفته برخی تاریخ‌نگاران نیز در زمان‌های قدیم قهوه‌خانه‌ای در نزدیکی این مکان قرار داشته که صاحب آن فردی به نام رجب بوده است؛ به همین دلیل، مردم که اطلاعاتی از این نقوش نداشتند آن را نقش رجب نامیدند. فرصت‌الدوله شیرازی در دوره قاجاریه در آثارالعجم نیز می‌گوید که مردمان بومی این پیکره‌ها را «نقش قهرمانان» می‌خوانند.

کتیبه های نقش رجب

نقش برجسته‌های نقش رجب در فضایی به‌شکل نیم‌دایره در شعاع کمتر از ۳۰ متر حجاری شده‌اند و به‌ترتیب از چپ به راست عبارت‌ از مجلس اول، مجلس دوم، کتیبه کرتیر و مجلس سوم هستند. افزون بر این، یک سنگ‌نوشته سه زبانه به خط (پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی، یونانی) از شاپور یکم و یک سنگ‌نوشته به خط پهلوی ساسانی پیرامون معراج کرتیر بر صخره‌های این مکان نگاشته شده‌اند.

مجلس اول؛ شاپور (دومین پادشاه ساسانی) و درباریان

نقش برجسته یا کتیبه مجلس اول، مستطیلی به طول ۶ متر، عرض چهار متر و ارتفاع ۱٫۵ متر از سطح زمین است که در جبهه شمالی نقش رجب قرار دارد. در این نقش برجسته شاپور اول، دومین پادشاه ساسانی (جانشین و فرزند اردشیر بابکان) را سوار بر اسبی تنومند و آراسته با زینی مزین به منگوله‌های بلوطی شکل به‌همراه ۹ نفر از بزرگان کشور در حال حرکت می‌بینید؛ شاپور اول در این سنگ‌نبشته لباسی بلند و چین‌دار، چکمه‌هایی به پا و موهایی مجعد دارد. چکمه شاپور بسیار ظریف است و بندهای آن مزینه به روبان‌هایی آویخته به اطراف است. متاسفانه صورت شاپور و همچنین قسمت‌هایی از تاج و دست راست وی و صورت و دست و پای اسب به‌شدت آسیب دیده‌اند.

با دیدن نقش برجسته مجلس اول حس می‌کنید که گویی همه آن‌ها برای شرکت در مراسم شادی یا یک رویداد مهم آماده شده‌اند. روی سینه اسب شاپور، چهار سطر متن به خط پهلوی ساسانی کنده شده است و در کنار آن کتیبه‌ای با همین مضمون به خط یونانی و در ۶ سطر دیده می‌شود. در کتیبه چهار سطری آمده است:

اهورامزداپرست، خداوندگار شاپور، شاهنشاه ایران و انیران، فرستاده از طرف خدا، پسر اهورامزداپرست خداوندگار اردشیر شاهنشاه ایران و انیران، فرستاده از سوی خدا، پسر خداوند بابک شاه.

تمام نزديكان و درباريان شاه دارای گردنبندهایی مزین به گل‌های گرد هستند و روبان‌های کلاه آن‌ها آویزان است. نخستين فرد ايستاده پشت سراسب شاپور، با اندامی نسبتا بزرگ، با پوشش شاهزادگان ساسانی است و از جايگاه و نقش كلاه ديهيم‌دار او می‌توان حدس زد که هرمز، پسر شاپور است. وی در آن زمان، شاه ارمنستان و نامزد ولیعهدی شاپور بود. تزیینات لباس هرمز در این نقش شامل کلاهی با دیهیم روبان‌دار، لباس بلند روی شلوار چین‌دار و کمربندی گل‌دار است. دست‌های هرمز با آستین بلند لباس پوشانده شده است و روی غلاف شمشیر قرار دارد. هرمز پس از مرگ شاپور قبل از سال ۲۷۰ میلادی به پادشاهی رسید؛ ولی تنها یک سال و چند ماه حکومت کرد و سپس جان خود را از دست داد.

پشت سر هرمز، فرزندان ديگر شاهنشاه شاپور نقش شده‌اند كه از روی نشان‌های منقوش بر كلاه آن‌ها، می‌توان فهمید که آن‌ها، شاهزاده شاپور شاه ميشان (با نشانی ويژه ميشانشاه روی كلاه به شكل گردباد)، شاهزاده نرسی، شاه سكستان و بهرام، شاه گيلان هستند. تصویر ملکه بانوی بانوان (آذر ناهید) با تاجی گرد و کوچک بر سر نیز پشت سر شاپور دیده می‌شود. در ردیف دوم درباریان را می‌بینید که گفته می‌شود شاپور بیدخش، فرماندار نظامی گرجستان و پاپک رئيس، نگهبانان شاهنشاهی هستند. در ردیف پایین‌تر نیز نمايندگان دودمان‌های بسيار معروف قارون و سوزن به چشم می‌خورند.

مجلس دوم؛ تاج‌گذاری اردشیر بابکان ( بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی )

نقش برجسته یا کتیبه مجلس دوم، مستطیلی به طول ۴٫۵ متر و عرض ۲٫۵ متر است که مراسم تاج‌گذاری اردشیر بابکان (بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی) را با هشت مرد در کنار بانوان و کودکان نشان می‌دهد. در این نقش برجسته صحنه تاج‌گذاری اردشیر بابکان به این شکل به تصویر در آمده است که وی در حال دریافت دیهیم (تاج یا حلقه پادشاهی) از اهورامزدا است.

در کتیبه مجلس دوم، اردشیر بابکان با مویی کوتاه، لباسی بلند تا زانو و شمشیری به دست در سمت چپ قرار گرفته است و کلاه مخصوص شاهان ساسانی (کریمبوس) را بر سر دارد. انتهای ریش اردشیر پهن است و مور سر او، برخلاف موی پرشت شاپور، کوتاه است. وی به‌ منظور احترام به اهورامزدا انگشت سبابه‌ خود را بلند کرده و با دست راست در حال دریافت تاج پادشاهی‌ است.

پشت سر اردشیر بابکان دو مرد دیده به چشم می‌خورند که یکی از آن‌ها ریش ندارد و مگس‌پرانی را بالای سر شاه نگه داشته است؛ فردی که در تمامی نقش برجسته‌ها کنار شاه دیده می‌شود. محققان این مرد را از روی نقش کلاه وی (دو برگ به‌هم‌پیوسته) تشخیص داده‌اند؛ زیرا در همه نقش برجسته‌ها این نشانه روی کلاه وی دیده می‌شود. فرد دیگری که پشت سر شاه دیده می‌شود، به‌احتمال زیاد یکی از نجبا و بزرگان عالی مقام کشوری است که دست راست خود را به نشانه سلام ساسانی برای ادای احترام به شاه و اهورامزدا بلند کرده و دست چپ او به اجبار تشریفات درباری در آستین، پنهان است. وی پیرمردی است که انتهای ریش او پهن است.

اهورامزدا در کتیبه مجلس دوم با یک بالاپوش بلند شبیه به اردشیر اول، تاجی کنگره‌دار و موهای بلند که رو شانه‌هایش افتاده است، دیده می‌شود؛ او در حال دادن تاج پادشاهی با دست راست و شاخه برسم (شاخه‌ای مقدس که معمولا گیاه‌های رستنی مثل گندم‌ هستند) با دست چپ به شاه است.

پشت سر اهورامزدا نیز دو بانوی حجاری شده دیده می‌شوند که به‌ احتمال زیاد مادر و همسر اردشیر بابکان‌ هستند و به وسيله ستونی كه علامت چادر سلطنتی يا كاخ اندورنی است از اين نقش جدا شده‌اند. بانویی که موهای او از حلقه‌ای گذر کرده، توسط یک کلاه ساسانی و یک دیهیم روبان‌دار پوشیده شده و دست خود را به نشانه احترام بالا گرفته است، به احتمال زیاد می‌تواند ملکه دینک (Dinak) باشد؛ البته باستان‌شناسان نظر قطعی درباره این دو نقش ندارند. در کنار این دو بانو متنی وجود دارد که مضمون آن چنین است:

دین زرتشت در حال انقراض بود که من، اردشیر شاه آن را زنده کردم.

دو نقش برجسته ریزتر نیز بین شاه و اهورامزدا دیده می‌شوند. به احتمال زیاد فردی که کنار پای اردشیر به چشم می‌خورد، پسر او شاپور، بهرام پسر شاپور (نوه اردشیر یکم) یا هرمز اول است که حامل افسر شهریاری است. فرد سمت راست نیز کنار پای اهورامزدا ایستاده است و یک شاخه برسم در دست دارد؛ گفته می‌شود که او جانشین یا نمادی از اهورامزدا است؛ اما هویت او تا به امروز مشخص نشده است. برخی نیز بر این باور هستند که نفر سمت راست با گرزی به دست، بهرام، ایزد جنگ و نگهداری ایران است؛ وی به‌صورت هرکول یونانی و بدون لباس به تصویر کشیده شده است.

کتیبه کرتیر

کتیبه کرتیر سال‌ها پس از حجاری مجلس دوم، در زمان پادشاهی بهرام دوم در سمت چپ آن کنده شد. این سنگ‌نگاره به کرتیر، یکی از موبدان زرتشتی با نفوذ دوره ساسانی، تعلق دارد و تنها سنگ‌نگاره‌ای است که هیچ شاهی در آن به چشم نمی‌خورد. جالب است بدانید که در آن زمان هیچ‌کس به‌جز پادشاه حق ایجاد سنگ‌نبشته را نداشت و وجود این کتیبه نشان از نفوذ و قدرت این موبد زرتشتی در آن دوره دارد.

در سنگ‌نگاره سوم نقش رجب، کرتیر، مردی سال‌خورده را بدون ریش با کلاهی بر سر و پوشش رسمی بر تن می‌بینید که با دست راست خود در حال اشاره کردن به کتیبه و ادای احترام به مجلس تاج‌گذاری اردشیر بابکان است. او موهای مجعد بلندی دارد که تا گردن وی پایین آمده‌اند. کرتیر کلاهی نیز بر سر و گردنبندی مروارید شکل بر گردن دارد. کرتیر، دوره پادشاهی چند تن از پادشاهان ساسانی را به خود دیده و از زمان پادشاهی اردشیر بابکان تا نرسه زندگی کرده است.

کرتیر برای مدت یک سده در دوره ساسانی، همه‌کاره حکومت و پادشاهی این سرزمین بود و اختیار تمام امور کشور را به دست داشت. کرتیر از نگاه تاریخ‌نگاران، مردی با تعصبات دینی خشک و سرسختی‌های غیرمعمول بود که برای به رسمیت شناختن آیین زرتشت به‌عنوان دین رسمی این سرزمین در آن دوره با تعصب از هیچ تلاشی فروگذار نکرد و تا پیروزی کامل از پای ننشست.

کتیبه کرتیر به خط پهلوی ساسانی و در ۳۱ سطر نوشته شده است که امروزه حدود ۲۰ سطر آن سالم مانده و قابل خواندن هستند. کرتیر در این کتیبه به معرفی خود و خدمات دینی خود در دوره پادشاهان ساسانی و معراج خویش در مراسم کردگان (kirdagān) اشاره می‌کند. توضیحات مراسم معراج‌کردگان در سنگ‌نبشته‌های نقش رستم و سرمشهد به‌ طور کامل آمده‌اند؛ اما در نقش رجب تنها اشاره مختصری به آن شده است.

کرتیر در سنگ‌نگاره سوم نقش رجب از خدمات مربوط به آتشکده‌ها و موقوفاتی که به آن‌ها تخصیص داده است سخن می‌گوید. این متن سپس در مورد نام‌های مختلف کرتیر در دوره شاهان ساسانی مثل موبد و هیربد در زمان شاپور اول، کرتیر موبد هرمز در زمان هرمز و بهرام اول و کرتیر موبد در زمان بهرام دوم ادامه می‌یابد. در آخر کتیبه نیز نام دبیر کرتیر (بوختگ) آمده است. نکته جالب درباره کتیبه کرتیر این است که نام موبد موبدان با سنگ فرز (سنگی تیز برای برش دادن) بریده شده است. بخشی از کتیبه به شرح زیر است:

من از ایزدان این را درخواست كردم كه اگر یک بار ایزدان من كرتیر را در این جهان زندگان جای داده‌اند پس من را به آن سوی (دنیای مردگان) نیز عبور دهند و چهره بهشت و دوزخ را کنند.

چهار نقش برجسته از کرتیر به جا مانده است؛ کتیبه‌هایی که به‌طور کلی بیانگر دو موضوع اصلی و مهم هستند؛ یکی از این موضوعات معرفی کرتیر و عناوین و القاب وی و همچنین شرح اقدامات او در دوره هر پادشاه است و دیگری شرح عروج کرتیر است. این چهار نقش برجسته در سنگ‌نگاره کرتیر در سرمشهد هشتاد کیلومتری کازرون، سنگ‌نگاره کرتیر در نقش رستم، سنگ‌نگاره کرتیر در کعبه زرتشت و سنگ‌نگاره کرتیر در نقش رجب قرار دارند.

مجلس سوم؛ تاج‌گذاری شاپور اول (فرزند اردشیر بابکان)

آخرین مجلس نقش رجب در سمت راست، تاج‌گذاری شاپور اول (پسر اردشیر بابکان) را نشان می‌دهد؛ سنگ‌نگاره‌ای در قابی به‌طول تقریبی ۴٫۵ متر و عرض سه متر که گفته می‌شود با الهام از سنگ‌نگاره اردشیر در نقش رستم، حدود دو سال پس از تاج‌گذاری شاپور و قبل از پیروزی او بر امپراتوری روم (شاه گاردین سوم) حجاری شده است.

نقش برجسته مجلس سوم بسیار تمیز و با رعایت تناسب، کنده‌کاری شده است و به‌ عنوان یکی از شاهکارهای حجاری در دوره ساسانیان شناخته می‌شود. در این نقش، شاپور سوار بر اسبی قوی‌هیکل و آراسته نشسته است و در مقابل او اهورامزدا نیز سوار بر یک اسب در حال دادن تاج شاهی به شاپور دیده می‌شود.

اهورامزدا و شاپور لباس‌های شبیه به هم به تن دارند و اسب‌های آن‌ها نیز شبیه هم هستند. پشت سر شاپور ۹ نفر از درباریان نزدیک به وی به چشم می‌خورند که فرد اول به‌احتمال خیلی زیاد پسرش هرمز، ولیعهد او است. روی سینه اسب شاه کتیبه‌ای نوشته شده که بخشی از متن آن از به شرح زیر است:

این پیكری است از بغ مزدا پرست، خدایگان شاپور شاهان شاه ایران و انیران كه چهره از یزدان دارد، نواده خدایگان بابک شاه.

کشف کتیبه جدید در نقش رجب

به‌تازگی یک کتیبه جدید در نقش رجب بر گور دخمکی کشف شده است. ابوالحسن اتابکی (دانش آموخته زبان‌های باستانی دانشگاه شیراز و دکتری تاریخ) درباره کشف این کتیبه می‌گوید:

در بررسی‌های پیشین ما در شمال کوه مهر و در پشت کوهستان نقش شهریاران (نقش رجب) سنگ‌نوشته‌ای به خط پهلوی کتابی کشف شد که وابسته به سنگ گوری از بهدینان زرتشتی از مردمان شهر استخر بود. این کتیبه در دیواره صخره‌ای در پناهگاهی سنگی (اشکفت) و بر فراز یک دخمک نگاشته شده و دارای ۶ سطر است.

سنگ‌نوشته مورد نظر به‌شکل خوابیده است و در گذر زمان به‌شدت آسیب دیده و با رسم‌الخطی نگارش شده است که خوانش آن را سخت می‌کند. با این وجود ما توانستیم به خوانش آن بپردازیم. متن سنگ‌نوشته نشان می‌دهد که در «ماه دی» (Day) از «سال ۴۲ «یزدگردی» (yazdgrdy) یکی از بهدینان زرتشتی شهر استخر، فرمان داده که این دخمک (گور) را برای او فراهم کنند.

دخمک نوعی گودال سنگی است که بهدینان زرتشتی (وابسته به دوره ساسانی و نخستین سده‌های اسلامی) به‌شکل فراگیر در دشت مرودشت و به‌ویژه در پیرامون شهر استخر از آن‌ها برای دفن مردگان خود استفاده می‌کردند.

در حال بارگزاری نقشه...بارگزاری